“Uda urtarorik hipokritena da”

“Uda urtarorik hipokritena da”

Gertuko lagun batek, aspaldi hurrengo esaldia bota zidan behin: Uda urtarorik hipokritena da. Ordutik uda datorren guztietan esaldi horrek burua astintzen dit. Eguzkia atera eta gizartekoiak bihurtzen gara, kañak kalean hartzeko irrikitan gaude, irribartsuago, jaietatik jaietara, lanerako gogorik gabe. Agian, lagun horrek, alferkeri horreri hipokresia deitzen zion. Beti galdetu izan diot nire buruari: Lana ez al da hipokresia hutsa?

Ez dakit nori bururatu zitzaion egunen, orduen eta minutuen banaketa egitea, baina tipo horrek (ziur aski tipo bat zen) zerbait gaizki egin zuen. Ohiko bizitzaren erritmoa ez da batere erosoa eta urtearen parte handi bat oporrekin amesten pasatzen dugu, kexken artean, merezi dugun zerbaiti buruz hitz egiten. Uda heltzean oporrak hartzen ditugu, merezitakoak. Eta alferkerian ematen ditugu pare bat aste. Pilak kargatu eta berriz lanera. Hori bai, opor tarte horretan dena ahaztu behar da, egunerokotasunetik aldendu, unea bizi, disfrutatu.

Sormen prozesu ezberdinetan egoten naiz unetik unera. Zaila da artearen munduan bizi eta nahierara ateratzea. Barruan bizi diren grinek bere bizitza propioa daukate eta urtea beste erritmo batera bizi dute. Asteek beste forma hartzen dute, minutuek elkarri zapaltzen diote edota ez dira bide berdinean elkartzen, egunek bata bestearekin askotan ez daukate zerikusirik. Erlojuetako denbora, aldiz, berdina da denontzat, eta gerra horretan bizirauteko agindua jaso dugu. Lan batean bihotza jartzea nekagarria da eta bihotzak ez du diruaren hizkuntza ulertzen. Artea ez da produktiboa eta horrek garrantzia kentzen dio arteari. Ez, ez ditugu makinak egiten, edo janaria ekoizten, ez eta etxeak eraikitzen. Gurea alferrikako bizitza da. ¡Pero que bien vivis los artistas!

Horren zaila da sartzen zaren mundutik ateratzea? Guk aukeratzen dugu erritmoa edo erritmoak gu aukeratzen gaitu? Lanak ito behar gaitu? Limiteek askatasunez mugitzeko espazio murriztu bat eskaintzen digute, haiek gabe, espazioan bezala, askatasun infinitoarekin topo egingo genuke eta bertan ez dago mugitzerik. Limiteak gure inteligentzia doitzen dute. Norberak bere limiteekin harremandu beharko lirateke, behar dituen atsedenak hartu, kirola egin ostean muskuluak lasaitzen diren moduan.

Heldu da paradarako sasoia, burutik ateratzen gaituena, ipurdia bustitzeko gogoa pizten duena. Alferrikako bizitza nekagarria da eta nahiz eta hortik ateratzea zaila den alferkerian ibiltzeko garaia heldu da, uda, eta ni gogotsu hipokresiaren urtaroan egoteko prest nago.

“Pelikuletan barrena”

“Pelikuletan barrena”

Amorruak astindu du Euskal Herria. Beste behin ere, sarritan errepikatzen den ametsgaiztoa bezala. Saiatu arren, ezin esnatu. Istorioaren beste kapitulu bat, protagonista berdinak. Gidoilariaren aurpegia ere ezaguna dugu. Badirudi azken honen irudimenak ez duela amaierarik. Eta amaitzera doala dirudienean, Euskal Herrian topatu ohi du bere alosia.  

Altsasuko herria izan da oraingoan hautatutako agertokia. Iluntasunez eta arriskuz jositako eszenak, deabrua edozein etxeetan ezkutatu daitekeenaren sentsazioa sorraraztea bilatu izan da istorioaren pasarte ezberdinei James Bond-en pelikularik arrakastatsuenetan ere erabiliko ez liratezkeen efektu bereziak txertatuz. Gaizkilearen rola, oraingo honetan, plan makiaveliko perfektua aurrera eraman zuten 8 gaztek jorratzen dute, haien helburuekin bat egiten duen herri- mugimendu zabal baten ezinbesteko laguntzaz. Hauen jopuntuan, eta superheroiaren rola jokatuz, biktima izaera bereganatu baina adorez eta kemenaz egoerari buelta ematea lortuko duten izaki berdeak, antzina iparralderago existitutako agoteak balira bezala, herriaren diskriminazioa eta marginazioa pairatzen dutenak egunez egun. Bitartean, Espainiako erregimenak “Toma 35476, ¡Acción!” oihukatzen du. The show must go on. 

Istorioak, noski, gaizkilearen zigor eredugarriaz amaitu behar du, superheroiak justiziaren inguruan duen ikuskera partikularra egikaritzea ezinbestekoa izango da epika bururaino eraman dadin. Eta hor, demokraziaren mozorroa daramaten epaitegiak sartzen dira jokoan. Kasualitatez, superheroien ikuskera berdina dute justiziaren inguruan. Nork espero zezakeen?

Baina, bada gidoilariaren planen artean ez dagoen pertsonaia bat, istorioaren norabidea aldatzea helburu duena, amesgaiztotik esnatuko gaituen alarma joko duen subjetua. Egiari jarri dizkioten traba guztiak kolpe batez, edo kolpe ugariz, suntsitzeko helburua izango du. Subjetu honek jakin badaki helburuari ekitea ezinbestekoa dela, kaleak zapaltzea eta astintzea dela iratzargailurik onena, Zine Forumean aritzea istorioaren ñabardura bat edo besteren inguruan eztabaidatzen ez dela konponbidea, gidoilariari arrazoia ematea besterik ez dela. Hitzak dira hitzak, haizeak daramatzanak edukiz ez badira betetzen.

Indartsua izan da egun hauetan zehar Euskal Herriak jasandako hamaikagarren erasoari emandako erantzuna. Hobetzeko gauza anitz, noski, helburura ez baitgara heldu, eta 7  euskal gaztek bahiturik jarraitzen baitute. Bide luzea aurreikus daitekeen arren, oinarriak sendoak dira.

Bidea amaieraraino egin nahi dugulako, izango gara loalditik esnatuko gaituen subjetua. Lokatzetan aurrera eginez, kontziente izanik arazoa ez dela isolatua, estrategia oso baten parte baizik. Kaleetako oihu ozena izango da istorio honek kapitulu gehiago izatea ekidingo duena. Ez gidoilari, ez superheroi, ez demokrazia mozorrodun zirkorik. Gure pelikula propioa sortzeko unea heldu da.  

Iñaki, Aratz, Jon Ander, Julen, Oihan, Adur, Jokin eta Ainara, ZUEKIN GAUDE!

68ko gazte eroak

68ko gazte eroak

1968a urte nahasia izan zen munduko hainbat txokotan, baita Euskal Herrian ere. Gurean, segur aski, ez zen urte bat, belaunaldi baten sorrera baizik. Garai horretan Ez Dok Amairu taldeak euskal musika irauli zuen, esate baterako, Lurdes Iriondoren ahoan entzun zen gaztedi berriaren ezinegona: “Mundu garbiago bat bizi nahi genduke, gezurraren kontra, injustiziarik ez, Gazte gera gazte, ta ez gaude konforme”.

Halaber, Rikardo Arregik sozialismoaren inguruko eztabaida plazaratzeaz aparte, euskaltzaleen Jainkoaren heriotza aldarrikatu zuen. Bere ustez, Jainko horrek euskal kultura eta kontserbadurismoaren arteko harremana sinbolizatzen zuen; hots, nekazaritza eta erlijioarekin lotutako mundua. Berak argi zeukan: “Euskaltzaletasuna ankaz gora jarri behar baldin badugu, atzera begiratu erazitzen ziguten lokarriak hautsi behar ditugu eta lokarri horiekin loturik erabili genuen Jainkoa ere hautsi behar dugu.”

Finean, euskal munduan benetako ekaitza jazo zen 1960eko hamarkadaren bukaeran, “Euskal fededun” binomio banaezina hausten joan zen, eta belaunaldi berriak kolokan jarri zuen euskal mundu zaharra. Joxe Azurmendik, “Oraingo gazte eroak” liburuan, ondo baino hobeto islatzen du orduko giroa eta belaunaldi horren gorabeherak. Bere aburuz: “Etorri ziren denok dakigun gazte zoro batzuk eta mundu baketsu, dena txukun-txukun atondu hura, hankaz gora jarri zuten”. Hainbat eztabaida azaleratu ziren, besteak beste, euskararen batasuna, erlijioa, sozialismo, eta nola ez, borroka armatua: “Fedegabea da (…) belaunaldi berria, borrokan jarraitzen duen artean (…) Bestelako gorritasun batez (…) helduko dio belaunaldi honek orain politikari (…) bizitzaren sentidoari, etikari, gizarte arazoari, euskarari eta literaturari, batasunaren borrokari, larre-kultura baserritarra gainditzeari”.

Izan ere, 1968an Euskaltzaindiak euskara batua sortu zuen Arantzazuko bilkuran, ez istilurik gabe. Belaunaldi zaharreko askok ez zuten gustuko hizkuntzaren batasuna, eta H hizkia ikur marxista zela esatera ailegatu ziren. Hala ere, pausu hori erabakigarria izan zen hizkuntzaren berreskuratzeko bidea abiarazteko.

Bukatzeko, borroka armatua ekuazioaren erdian sartu zen, teoria eta praktika nahastu ziren, eta “Benta Aundi erdian, Xabier Anaia hil zuten”. Urte bat lehenago, berak gidatutako ETAko V. Biltzarrak ekintza-errepresio-ekintza estrategia martxan ipintzeaz gain, klase eta nazio borroka txanpon beraren bi aldeak zirela egiaztatu zuen. Bere heriotza, askoren iritziz, etapa baten hasiera izan zen, eta Oteizak betirako hilezkortu zuen Arantzazuko talaian: “7 de junio, sacrificado en Benta Aundi, el primero de nuestra Resistencia última… cuando subo el 1 de noviembre ya he decidido que pondré en lo alto del Muro. El Hijo muerto, a los pies de la madre, que estará mirando, clamando al cielo, hablando, no sé…”

SerialK | “Misión imposible”- The Americans | Guillermo Paniagua

SerialK | “Misión imposible”- The Americans | Guillermo Paniagua

Sucedió en el aeropuerto de Viena. Ni silencio invernal, ni bruma madrugadora traicionada por pitillos apurados, ni gabardinas reestilizadas por la inspiración de una hélice. Ningún condimento de aquella época histórica en la que por efecto performativo del relato cinematográfico la gente vivía en blanco y negro al compás de una chillona voz nasal se había citado en la antigua capital imperial. Tampoco se encontraron rastros de aquella década posterior de colores vermut-oliva y seductoras entonaciones guturales. El 9 de julio del 2010, a mediodía y ante multitud de cámaras, presumiendo de petos fosforescentes y entre insulsos aviones comerciales, se efectuaba un intercambio de espías entre Rusia y EEUU, el más importante realizado desde la Guerra Fría. En este día contradictorio para el imaginario colectivo se confirmaba la existencia del morboso unicornio del romanticismo político, el espía, pero al mismo tiempo, al extraerlo de su hábitat natural y soltarlo obscenamente en nuestro ecosistema desencantado, el constructo de leyendas se convertía en una suerte de topo rechonchete curiosamente enceguecido por la luz del día. Ante ello, ante una frustración similar a la provocada por los zoológicos con su contradictorio empeño en desanimalizar el animal para atisbar a la bestia, tocaba liberar al objeto del deseo y llevarlo de vuelta a su entorno vital, el de la ficción, único universo donde se nos permite -si se hacen bien las cosas- utilizar luz para contemplar la oscuridad. Tres años habría que esperar para que Joe Weisberg con su inmensa serie The Americans (2013) se hiciera cargo de este tour de force.

Para ello, la palanca narrativa no fue otra que la de reescribir la historia de dos de los diez espías rusos objeto de este trueque vienés; concretamente, una pareja de agentes infiltrados que llevaban una década viviendo en suelo estadounidense, padre y madre de familia modélica con sus dos hijos de rigor. Con semejante maravilla de la ingeniería quintacolumnista rusa en sus manos el creador de esta serie podría haberse limitado a trasladarla a tierras narrativamente más fértiles -la última década de la Guerra Fría- y a incitar a sus personajes, cual lobo encubierto y hambriento de carne roja, a contemplar sus colmillos. Sin embargo, más abuelita que canino voraz, Weisberg con paciencia y cariño infinito se servirá de la cruzada reaganiana de las Guerra de las Galaxias, de la Contra y de los muyaidines como excusa para acercarse y escuchar mejor a Elizabeth y Philip, la subyugante pareja de The Americans interpretada por Keri Russell y Matthew Rhys. Así, seguiremos a unos Jennings condenados a reproducir a raja tabla el American way of life en su casa del típico suburbio acomodado de Washington DC para poder ejercer de agentes durmientes de una sección ultra secreta de la KGB, con una hija y un hijo nacidos en territorio enemigo que desconocen totalmente la identidad y los quehaceres materno-paternales, y con un vecino, Stan, impecablemente interpretado por Noah Emmerich, que resulta ser un taciturno y avispado agente de contrainteligencia del FBI.

De esta manera, como hiciera anteriormente Los Soprano con el culebrón familiar y el género mafioso, The Americans asume el reto de encarar un drama intimista, de silencios y miradas cómplices o incomprendidas, de comidas familiares tan incómodas y forzadas como tantas otras, a la vez que explorar el género de espías en sus aspectos más cerebrales, comedidos, fascinante ciencia exacta de la organización, de la eficacia y de la eficiencia. Con un ritmo pausado pero de fluidez hipnotizante, de tensión creciente, con arrebatos de violencia- siempre controlada- y con escenas donde la banda sonora, la dirección de actores y su propio desempeño logran cuotas inéditas de sutileza, Joe Weisberg nos entrega un relato descarnado sobre la tensión muscular que existe entre el compromiso militante y el compromiso familiar. Potencial desgarro que no se debe tanto al pretendido conservadurismo de éste y el carácter revolucionario de aquel sino más bien al difícil maridaje de dos lealtades que beben de una misma fuente -la entrega incondicional al bienestar del prójimo, a la construcción de una comunidad de personas emancipadas- y que por esa misma noble razón no terminan de acordar un agenda y protocolo común para deshojar la margarita. Un desafío brillantemente superado por este relato anfibio que una vez desovillado pondrá a las mujeres como principales figuras encargadas de dinamizar la maquinaria, tanto en su planificación como en su ejecución, las únicas capaces de ofrecernos escenas tan increíblemente creíbles como aquellas en las que presenciaremos reuniones transgeneracionales cobijadas en la privacidad de un piso franco. En estos inolvidables cónclaves de sororidad soviética a tres bandas tomaremos parte en la preparación de añorados platos tan típicamente rusos como los programas de televisión visionados, suerte de poción mágica que azuzará complicidades de género, familiar y militante en unas escenas divertidas y entrañables, serias y disciplinadas, donde se revelarán historias íntimas y de país para asegurar el relevo en el combate colectivo de mañana.

A esta primera tensión dramática genialmente escudriñada se le suma otra fundamental, o más bien fundacional, ya no del músculo sino del esqueleto narrativo de esta serie. Si se me permite la formulación, The Americans logra, espiando a los espías, sonsacarles información clasificada acerca de la primacía que desde una cierta tradición filosófica, la materialista, se le da a la práctica en la constitución de la subjetividad. Así, desde Pascal pasando por Marx y William James, estirando el chicle hasta Wittgenstein, esta corriente nos viene susurrando al oído que para poder creer hay que ponerse a rezar, que no se llora por pena sino que se tiene pena por llorar, que las condiciones o formas de vida no son productos de la conciencia sino su marco constituyente. Dicho en plata y rápidamente, “somos lo que hacemos” y si para cualquier militante revolucionario estar embebido de los patrones de conducta del sistema que se quiere derrocar es una realidad tan inevitable como problemática, en el caso concreto de estos agentes infiltrados de la KGB, comunistas aislados de sus país y de sus compañeros a la vez que obligados durante décadas a cumplir religiosamente los criterios de un modelo de vida antagónico, la contradicción, entonces, se agudiza exponencialmente. En pocas palabras, el problema de Philip y Elizabeth como buenos comunistas y actores que son, tanto o más que los actores que les dan vida, es que tienen que convertirse en sus personajes para erradicar el guión que les insufla vida. Y eso, llevar el mimetismo hasta parajes insondables, lo más probable es que conlleve secuelas.

Ante semejante contradicción y en un alevoso acto de cobardía crítica este texto está siendo redactado a falta de tres capítulos para terminar la sexta y última temporada. El problema evidentemente no reside – al menos eso creemos- en un ya digerido y inevitable patético desenlace histórico de la lucha retratada en esta obra, sino en temer que una propuesta de semejante sutileza a la hora de tratar un tema tan delicado y controvertido no logre aguantar la tensión, o quién sabe, la presión, hasta el final. Al fin y al cabo, hablamos del miedo de pasar de una gran serie donde las adscripciones ideológicas están enraizadas en la práctica contradictoria de lo cotidiano a otra que se deslice torpemente, una vez más en los relatos ficcionales, hacia el retrato del comunismo como misión imposible.

“Gaur pentsamendu bat agertu da nire balkoiko mazeta batean”

“Gaur pentsamendu bat agertu da nire balkoiko mazeta batean”

Gaur pentsamendu bat agertu da nire balkoiko mazeta batean. Nik sekula ez dut pentsamendu bat landatu, beraz, hazi hegalari bat izan dela imajinatu dut. Gaur, pentsamendua agertu eta ez dut ezer esan nahi. Ezer egin nahi, ezer pentsatu nahi. 

Andrei Rubliev margolariak bihotzaren omenean isilik egotea erabaki zuen, Elisabeth bere maskaraz gainezka dagoelarik, mutu geratzen da Ingman Bergman-en “Persona” filmean. Persona, latinez, maskara esan nahi du. Tadeusz Kantor “El teatro de la muerte” liburuan dio: <<Hizkuntza maskara batean transformatu bada, maskara hori kendu behar dugu. Artea bizitzaren manifestazio bat da. Bizitza lasterketa bat da eta atzetik datorren guztiak, nahiz eta mito bihurtu, lasterketa izorratzen du. Soilik bizitza laguntzen duena, bat-bateko unearen lasterketa, soilik hori, ederra da.>> 

Tabula rasa idatzi gabeko oholtxoa da eta zentzumenetatik jasotako esperientzien aurretik gizakiaren gogamena hutsik edo garbi izatearen egoera da, esperientziak gogamena guztiz moldatu egiten duela dioen teoriaren arabera. Ukaezina da iraganak guregan daukan pisua, zeluletan historiaren uneak idatziak baititugu. Hori gara, eta askoz gehiago. Askotan ikusi izan dut kontrara joaten garenean zein erraza den jadanik ezagutzen ditugun jokamoldeak erreproduzitzea. Horrela da, jada ez gaude tabula rasa horretan. ¿Posible al da ezagutzen ez duguna egitea? Ederra misterioa.

Stefan Sweig, “El misterio de la creación” liburuan dio: <<benetako sorkuntza, artista gradu bateraino bere burutik kanpo dagoenean gertatzen da, estasi egoera batean. estasi hitza grekotik dator eta norberaren burutik kanpo egotea esan nahi du.>>

Bat-batean Tabula rasa eta estasia konektatu zaizkit.

Tabula rasa horretara itzultzea zaila litzateke, haur baten birjinitatea, ez soilik fisikoa, oso urrun dago guregan. Historiaren, familiaren, lagunen, memoriak gure gogamena osatzen dute, izaera, identitatea ematen digute. Baina gutxi dakigu gure benetako izaerari buruz. Maskarak besterik ez dira.

Maskararik gabeko arte bat imajinatzen dut, tabula rasa baten antzera, idatzi gabe, txuria, hutsik, gorputza eragiten duen gogamen huts batek sortutakoa. Bizitzaren ipuina bizitza bera izan behar du eta artea, haren manifestazioa delarik, une oro transformatu behar da. Estasiaren bidez, uste dugun guzti hori desagertuko litzateke, ¿gure burutik kanpo egon, gure barnera ailegatzeko, agian? ¿Husteko? Nire mazetako pentsamenduari begira geratu naiz gaur. Kanpoan eguzkia. Hitzez bete dut dokumentua.

“Harezko gazteluak suntsitzen”

“Harezko gazteluak suntsitzen”

Espainiar Estatua eta bere biziraupenaren arduradun leiala den 78ko Erregimena. Terrorezko pelikula bat egiteko osagai paregabeak. Haietaz hitz egite soilak oilo- ipurdia jartzen duen arren, izan dira pelikula generoz aldatu nahi izan dutenak, epikoak bilakatuz, heroitasuna eta onaren papera kolektibo borrokalariari esleituz.

Aipatutako erregimenaren oinarri garrantzitsua izan da betidanik hezkuntza sistema. Kolore ezberdinetako legeak ezarriz, batzutan urdinak, bestetan urdinagoak, unean uneko legegilearen interesen arabera, euren harezko gazteluaren iraunkortasuna bermatzeko helburua besterik ez dute izan. Errealitatea ukaezina da: Euskal Herriaren existentzia euren plan perfektuarekiko antagonikoa da guztiz. 

Jakin badakite erregimenaren babesle sutsuek ikasleok kolektibo bat osotzen dugula, eta hortara, esfortzu bereziak egiten dituzte kolektibo izaera hori ukatzeko. Ez da ausazko ukapena, noski, estrategikoa baizik, ikasketa prozesu osoa obedientzian oinarritzen baitute. Hezkuntza eskaintza gisa irudikatzen dute, eta ikasleak, eskaintza horren hartzaile pasiboak, besterik ez. Ekuazioaren formulazioa perfektua da: hezkuntzak gizartea eraldatzen du, herria, nazioa, eta prozesu horretan alderdi aktibo bakarra egoteak, hots, erregimenaren babesleak, eraldatze prozesuaren gaineko kontrolaren monopolioa esleitzea dakar, ikasleok ondorio hauen errezeptore hutsak izanik. 

Ekuazioaren emaitza baloratzera datoz Errebalidak bezalako azterketa arrotzak. Heziketa prozesuak zein mailararte lortu duen herri baten kultura ezkutatzea eta hegemonikoa izatea nahi duten kultura barneratzea, nazio izaerak izan ditzakeen espresioak noraino isilarazi dituzten… 

Azken finean, hitzak berak esaten duen bezala, balore jakin batzuen transmisioa eman dela berrestera, egiaztatzera. Emaitza horien bila omen dabil Cristina Uriarte, Espainiar Estatuaren aliatu perfektu den hori. Nahiz eta emaitzek balio akademikorik ez izan, leku ezberdinetan laginak eskuratzeko saiakeran dihardu. Zorionez, aurrez aipatutako egoeraz kontziente da hezkuntza komunitatea. Lagin gehienak ez dira gorpuztu. Ikasleek euren arkatzak zorroztu dituzte modu kolektiboan, azterketa arrotza egiteko baino, azterketari planto egiteko. Santutxun, Santurtzin, Portugaleten, Eunaten, Laudion, Bilbon, Amurrion… hamaika lekutan inposatutako azterketei desobedientziaz aurre egin izana ezin da isilpean geratu, goraipatu beharra dago, gobernu jeltzaleak egingo duen balorazio manipulatuaren zain gauden bitartean.

Aipatutako plan perfektuari inoiz baino arrakala handiagoak ateratzen ari zaizkion honetan gogorarazi beharra dago hezkuntza herrien eraldaketaren motore denaren ideia. Garrantzitsua izango da ikasleok akritikotasunera garamatzan prozesuaren aurrean kontraboterea eraikitzea, kolektiboaren kontzientzia bereganatzea eta hezkuntzan dugun garrantziaz ohartzea. Egungo hezkuntza sistemak nazio eta klase bezala zapaltzen gaituzten baloreak transmititzen ditu, patriarkatuaren egiturak egonkortzeko eta honen biziraupena bermatzeko helburua izanik. 

Garaipen humila izango da azterketa arrotzei planto egitea, baina ukaezina da itxaropentsua dela. Euskal Herriak herri gisa erabakitzeko duen eskubidearen lorpenean, garaipen bat. Klase zapalkuntza gaindituko duen hezkuntzaren garapenean, garaipen bat. Feminismoa oinarri izango duen Euskal Herri askearen hazia izango den hezkuntza eraikitzera bidean, garaipen bat. Noski, pelikuletan onaren papera jokatzen duenak gaizkilea garaitu ohi du, eta ez da hau salbuespena izango.

“Gatazkaren gutunak”, Mirari Ulibarri

“Gatazkaren gutunak”, Mirari Ulibarri

“… Horma hauek hotzegiak sentitzen ditudanean, urruntasuna kilometroak gainditzen dituenean, zeru hau polita bai baina nirea ez dela sentitzen dudanean, gorde ditudan zure laztanek, berriz laztantzen nautenean, orduan idazten dut, hori da nire unea …” Naiara Mallabia, Billabonako Espetxetik (2014)
Askori hitz hauek ezagunak egingo zaizkizue; azken batean, honakoa Los Zopilotes Txirriaos taldearen “Siete Mares” abestiko pasarte bat da, honakoa euskal preso politiko baten hitzak dira, gutunean markatutakoak alegia.

Gaurkoan horren inguruan idatzi nahiko nuke, gatazkaren gutunen inguruan hain zuzen ere. Urteak daramatzagu mezuen bitartez kartzelen barroteak urtzen, urteak, paperezko hitzen bitartez zigor-geletako metroak gainditzen eta urteak ere, ezezagunen arteko idazkerak sorrarazten duen elkartasuna sustatzen.

Gogoan dut kartzelatik zure lehendabiziko gutuna jaso nueneko momentua, emozioz irakurri nuen, hasieran hunkituta nengoen, baina bat-batean galdera ugari suertatu ziren nirean. Hori dela eta, ondoren bidaliko nizukeen olerki bat eskribitzera behartua sentitu nintzen, nire barnean bahiturik zeuden sentimenduak gehiegi baitziren. Bertan honako hitz zerrenda konposatu nuen “agian ezezagunen arteko gutunak dira benetan kuttunenak, agian elkartasunez beteriko hutsuneak dira benetan bizituenak …” , ez dakit arraroa egiten zitzaidan fisikoki ezezaguna zen eta urrunegi zegoen pertsona batekin kontaktuan ibiltzea, ezagutzen ez nituen begi horien malkoak ulertzea.

“Gogoan dut kartzelatik zure lehendabiziko gutuna jaso nueneko momentua, emozioz irakurri nuen, hasieran hunkituta nengoen, baina bat-batean galdera ugari suertatu ziren nirean”

Maiatzean gertakizun historikoak izan ditugu, honen ondorioz milaka erreakzio gauzatu dira, internazionalak zein nazionalak, baikorrak zein ezkorrak, gure herrian adibidez, pintadak ez ezik pankarta ugari ere begiz antzeman ditugu eta argi dago, askok eta askok egun hauetako egunkarien azalak gordeko ditugula. Maiatzaren lehendabiziko aste honetan gertatutakoa ez baita erraz ahaztuko dugun gertakizuna.

Hala eta guztiz ere, ezin dugu ahaztu Espainiako zein Frantziako espetxeetan pertsona ugari geratzen direla oraindik bahiturik gatibu, eta beste askok ere, sasietan zein deportaturik kokatzen direla munduan nonbait. Hots, bisitak, bidaiak, 40 minutuko kabledun salatariak, kontzentrazioak, gutunak … ez direla hemen bukatu, ez direla irakurritako deklarazioekin amaitu.

Beraz, jarrai dezagun ziegatik ihesean doazen hitzak idazten, jarrai dezagun eskuizkribuen bitartez, preso dauden horien egunak koloreztatzen saiatzen, jarrai dezagun paper batean agertzen diren marken bitartez emozioak sorrarazten, hitz gutxitan esanda, jarrai dezagun maitatzen.

Errelatoarekin endredaturik

Errelatoarekin endredaturik

ETAren behin betiko su-etenaren ostean hasi zen errelatoaren inguruko bataila. Orduan, Jorge Fernandez Diazek argi eta garbi azpimarratu zuen: “Hay que vencer a ETA la batalla del relato sin equidistancias”. Horretarako, adierazpenez gain, diru ugari bideratu zuen, besteak beste, Gasteizen bukatzen ari den Terrorismoaren Biktimen Memorialaren eraikuntzan, edota berarekin batera idazten ari den “benetako kontakizunean”.

Hasier Etxeberria zenak testuingurua ondo islatu zuen: “Ematen du ez baduzu ETAren aurka hitz egiten edo idazten, ezin duzula beste ezer egin. Ez zara demokrata, ez zara giza eskubideen aldeko, ez zaituzte biktimek hunkitzen, hiltzaileen aldekoa zara… Conditio sine qua non da zernahitarako, edozertan hasi aitzinetik eskatzen den pasaporte etiko/moral bat.”

Ordutik hona, hainbat liburu eta artikulu argitaratu dira, eta egia esan, ez dute berritasun handirik ekarri. Duela urte batzuk “Basta Ya” plataformaren inguruan sortutako diskurtsoa errepikatzen dute behin eta berriro. Hots, ez da existitu inoiz inolako euskal gatazkarik, terrorista mitomano batzuk Estatu demokratiko baten aurkako lehia besterik ez da izan; eta bien bitartean euskal gizarte gaixoak beste aldera begiratu zuen. Mozorro ezberdinekin jantzi da mezua, historiografiatik literaturaraino, eta hedabide handiek lau haizetara zabaldu egin dute.

Kontakizun hori defendatzen dutenek antinazionalistatzat hartzen dute beraien burua, nazionalismo guztiak txarrak baitira. Era berean, badirudi nazionalismo espainola ez dela existitzen. Badakigu nazio guztiak asmatuak izan direla; espainola, aldiz, espiritu santuak sortu omen zuen.

Bestalde, Estatuko indarrek erabilitako bortizkeria anekdota hutsa besterik ez da izan; alegia, Martin Villaren teoria mantentzen da: “Lo nuestro son errores, lo suyo son crímenes. Paco Etxeberriak torturaren inguruan zuzendutako lanak hankaz gora jarri du tesi hori. Izan ere, Joxe Azurmendik nabarmentzen duen bezala: “tortura onartzea da onartzea Estatua ez dela Zuzenbide Estatua. Eta inola ere ez dugu sinetsi nahi Basaestatu batean bizi garela”. Are zailagoa da onartzea Estatuak hil egin duela; ez zen funtzionario isolatu batzuen kontua, Estatu baten estrategia bat baizik. Horregatik, biktima batzuk bigarren mailakoak dira, eta beste batzuek ez dute ezta inolako onarpenik.

1978ko erregimenaren sakralizazioa ez da berria, hori dela eta, are kezkagarriagoa da Frankismoaren zuriketa. Pau Casanellasek eta Daniel Escribanok horretaz ohartu ziguten: “Euskal Herriko sektore politikoren batek borroka armatuari eutsi izana estakuru moduan erabili izan dute frankismoaren izaera errepresiboa leuntzea helburu duten diskurtsoa eta politikak taxutzeko. Eginkizun horretan, historia itxuragabetzea, zapalkuntza frankistaren adierazle nabarmenak aintzatestea eta borrokalari antifrankistak gutxiestea batera etorri dira”.

Zilegi da edozein kontakizun defendatzea, zilegi ez dena errelato hori inposatzea da, eta benetan kezkagarria da edozein kritika isiltzea edo terroristatzat hartzea. Ez da kasualitatea egia ofiziala zalantzan jartzen duten raperoak zein twiteroak espetxeratuak izaten ari direla. Nire ustez, errelato bakarra pentsamendu bakarraren adierazlea besterik ez da. Finean, batzuek neutraltasunaren eta objektibotasunaren bandera zabaltzen dutenean, niri Ruperren bertsoak etortzen zaizkit burura: “Nik ere nahi nituzke halako segurtasunak eduki, baina gauzak zer diren, kontuak ez zaizkit ateratzen ongi”.

SerialK | “Sembrando miradas”- Ways of Seeing | Guillermo Paniagua

SerialK | “Sembrando miradas”- Ways of Seeing | Guillermo Paniagua

Pasada la parafernalia semana santista con sus banderas a media hostia, sus desafinados novios de la muerte- aspirantes correligionarios de Patch Adams- y sus procesiones de viriles antisemitas empatizando curiosamente con el calvario de un judío protohippie, está claro que el pequeño Tomás se equivocaba. Para creer no hace falta ver y hasta resulta altamente desaconsejado para la fe apoyar sus muletillas en semejante lodazal. La pregunta que el improvisado patrón del talo y la txistorra no se hacía y que para nosotras, militantes de la herejía, obreras de la deconstrucción, nos tendría que interpelar, es si para ver hace falta creer. Cuestionar la autonomía e imparcialidad de estos pequeños capullos esféricos con raíces bien amarradas en su tiesto craneal, de esas lentes aventajadas imbricadas en una cámara oscura encargada de capturar mecánica e indiscriminadamente objetos y seres para domesticarlos bien y para observarlos mejor es, sin duda, asunto delicado. La competencia de la inmediatez, de la certeza, de lo indubitable que se le ha otorgado históricamente a la vista no se revoca de un día para el otro. En esta laboriosa lucha interrogativa de lo visible se enmarca precisamente la obra de John Berger, crítico de arte, pintor, novelista y poeta marxista fallecido el año pasado, creador de una serie documental para la BBC, Ways of Seeing (Modos de ver), emitida en 1972.

En escasos cuatro capítulos Berger construye un pequeño monumento a la visión invertida, aquella en la que las raíces de los ojos no se ramifican en la cavidad craneal buscando la humedad y la oscuridad de una cueva sobreprotectora y conservadora sino, bien al contrario, una raíces que se desparraman por el removido terreno baldío de la historia y de la sociedad. Una visión que prefiere, por tanto, el claroscuro exterior al monocromo interior, una apuesta decidida por liberar la visión del yugo de lo natural y de su socia vitalicia, la inefable intimidad, para plantarla en una tierra más fértil y mundana, el espacio público donde se enfrentan tierras comunales y fincas privadas. Así, sin caer en un sociologismo ciego a la especificidad de la manifestación artística, concretamente de la pintura al óleo que ha caracterizado el arte pictórico occidental durante más de 400 años, Berger, mirándonos siempre a los ojos, a veces tajante, a veces dubitativo, nos invita a desterrar las creencias sociales atrincheradas tras numerosas obras, fastuosas cárceles de mujeres domesticadas y cosificadas, empalagosos escaparates de pertenencias ostentosas y personificadas. Una visión fetichista del mundo codificada social y estéticamente que tendrá como progenitura mas disciplinada, en tiempos nuestros, la publicidad de masas.

Será sobre ese terreno amañado, un tanto inclinado y desnivelado, donde las grandes obras tendrán que desplegar su maestría, suerte de malas hierbas y finas estrategas empecinadas en recuperar el espacio robado por aquellas nobles y estiradas intrusas, supuestas abanderadas -para el experticia academicista- de la gran civilización. Así es como los cuadros de Caravaggio o de Rembrandt -tan bellamente filmados en esta serie- destacan por una sutil rebeldía, por un ligero desfase en su poda, nueva configuración sedienta de riegos cómplices que los jardineros plebeyos que somos nos tocará proporcionar. En ese mismo arisco terreno y con una igual necesidad de secuaces se mueve magistralmente John Berger. Una realidad social contemporánea marcada en su caso por la reproductibilidad técnica de la obra de arte -famosa tesis benjaminiana hábilmente exprimida en este documental-; es decir, por la proliferación metástasica de imágenes que fomenta un contexto de arremetidas ideológicas, de interferencias estéticas pero, a su vez, contradicción oblige, de revelaciones teóricas. Esta tensión es la que Ways of Seeing gestiona con maestría aprovechando la desmesurada secreción actual de contenidos audiovisuales para apuntalar su reflexión y evidenciar una problemática que siempre ha estado presente pero nunca tan pasmosamente. Si la obra de arte es un componente de la realidad social es ante todo porque es un elemento vivo, permeable, centrípeto y centrífugo a la vez; esto es, una entidad de carácter relacional.

Así, mediante unos contundentes ejercicios de deconstrucción y reconstrucción del sentido pictórico en los que el montaje, el campo y el fuera de campo demostrarán todo su poder narrativo y pedagógico, Berger nos hará experimentar las relaciones internas a un cuadro donde partes recortadas del todo perderán repentinamente ante nuestros ojos a la vez cobijo y sentido; donde el cuadro mismo, supuesta unidad absoluta de significado, establecerá relaciones promiscuas con el espacio que lo rodea, con otras imágenes que lo acorralan, con sonidos y demás texturas de una realidad siempre ya semantizada. Al fin y al cabo, tanto en su gestación como en su recepción las obras de arte se inscriben en una gran pelea donde este marxista británico nos invita a participar. Una apuesta teórica y política que, en unas increíbles escenas, saldrán por los poros de su cuerpo encorvado, apasionado, suerte de esponja orejuda de ojos saltones a la espera de ocurrencias cómplices. En una de ellas postrado ante mujeres que analizan el traslado pictórico de su condición de género oprimido; en otra, rejuvenecido junto a niños y niñas cuya lucidez y sensibilidad contrasta con -o explica- su condición de grupo etario ninguneado; finalmente, en una última, desaparecido del plano e invitándonos a romper la cuarta pared para contemplar un cuadro en silencio, sin parásitos colindantes que no sean los de nuestra propia cosecha.

Manteniendo un difícil equilibrio entre demolición unilateral y reconstrucción colectiva de las creencias y de la visión, con gran tacto y olfato militante, con no menos gusto artesanal y escucha jardinera, Berger logra a lo largo de esta serie documental derribar resistencias adquiridas, cosquillear rebeldías adormecidas, convirtiéndonos quizás en sujetos algo menos cándidos pero dejando en nuestras manos, eso sí, la decisión final de qué jardín cultivar.

Printzesa Transformer | “Bonbek izena dute”

Printzesa Transformer | “Bonbek izena dute”

Bonbek izena dute, Nagasaki eta Hiroshima suntsitu zutenek bezala: Little boy eta Fat Man. 1945. urtea zen eta erasoek gizaki deformatuak utzi zituzten kalean. Handik bost urtera, basakeria horren mina sendatzeko beharrak jota, Katsuo Ono eta Tatsumi Hijikata gorputz berri baten bilaketan aritu ziren eta Butoh dantza sortu zuten, ilunpeko dantza ere deitua.

Butoh gorputza eta honek kosmosean okupatzen duen lekuarekiko hausnarketa da. Inprobisatua da, asmoa ez baita pentsatzea, sentitzea baizik. “Gorputzaren bitartez hitz egitea baino, funtsa, gorputzari hitz egiten uztea da.”Gorputzaren barne bulkadak jarraitzea inkontzientea aktibatzen du eta mundu horretan gauzek ez dute izenik.

Duela gutxi Butoh ikastaro bat egin nuen eta azkenengo egunean kalera irten ginen dantza egitera. Barne-barneko mundu horretan ezezagunak diren gauzak gordetzen dira eta, agian, gauza horien forma ez da espero genuena bezain… ederra? Mota askotariko komentarioak entzuten genituen eta, nola ez, jendea erraz hasi zen mugikorrarekin grabatzen. Baina ez genbiltzan inorentzat dantzan eta aldi berean, jende guztiarentzat egiten genuen dantza. Paradoxikoa bezain arraroa. Handia bezain sakona.

Horietako egun batean, lagun batek gauzek izateko arrazoi bat behar dutela komentatu zuen. Nire galdera: Arrazoiek ulergarriak izan behar al dute? Kalean dantza egingo genuela esan zigutenean izutu egin nintzen, lotsa eta beldurra bizkarretik igotzen zitzaizkidan. – Lasai, ez daukazu zertan egin beharrik, begira geratu, soilik.- esaten nion nire buruari.

Plazarako bidea isilik egin genuen; hiria aztertuz espiak bagina bezala eta bat-batean nire azazkal batek aho baten forma hartu zuen, isilean sekretu bat oihukatuz. Imajinatzen duzu orkestra mutu bat zure burmuinean? Asia zure bularrean, udaberria genitaletan, hortzak dituen ukondoa, lastozko lepo bat. Sare baten puntatik tiraka hasi eta bertan harrapaturik dauden arrain, plastiko, lata eta hondakin guztiak agertuko dira, ederra da ez jakitea zer den barrukoa. Hala gertatu zen. Plazara iritsi eta plaza ginen.

Beste lagun batek zera esan zuen: <<Ezagutzen ez ditudan barneko gauzekin topo egiteak beldurra ematen dit>>. Beste batek erantzun: <<Niri ezezagunak diren barneko gauzekin topo ez egiteak ematen dit beldur>>.

Ez dakit zenbat denbora egon ginen kalean disolbaturik. Ez dakit nola heldu ginen heldu ginen lekuetara, elkarren arteko dantza indibidual ero batean. Hogei ginen. Hogei bonba, bakoitza bere izena eta historiarekin, munduaren historia osoa gu inguratuz, harekin korapilaturik. Eta han, korapilo horiekin dantzan, bat-batean gauzek zentzua hartu zuten. Oraindik ez dut egun horren arrazoia hitzetan topatu, ziur aski, denbora laburrean horrek ez baitauka betebeharrik, ez du gizartea eraldatuko. Baina liluragarria da ispilu bihurtzea eta gizartearen erretratu bat islatzea.

Denborarekin gauza guztiak punturen batetan gelditzen dira: Little boy eta Fat Man, kalean egindako dantza, Miguel Angel, Maddalena, Natalia, Ana, Ainhoa, haien arbasoak, haien hiriak, hirien zuhaitzak, logelak, telebistak, posterrak, zauriak, hitzak, eroritako hortzak, hildako inurriak, denak. Eta informazio guzti horren artean dantza, izenik gabekoa, deformatzen duena. Eta deformazio horretatik, espero gabe, aldaketa bat, zauri sendatu bat. Ez al da ederra zentzugabekeria hori?

Uso de cookies

Este sitio web utiliza cookies para que usted tenga la mejor experiencia de usuario. Si continúa navegando está dando su consentimiento para la aceptación de las mencionadas cookies y la aceptación de nuestra política de cookies, pinche el enlace para mayor información.

ACEPTAR
Aviso de cookies